ⓘ Stefan Zweig

                                     

ⓘ Stefan Zweig

Stefan Zweig, Avusturya-Macaristan doğumlu Yahudi roman ve oyun yazarı, gazeteci, ve biyografikerdi. 1920ler ile 1930lar arasında edebiyat kariyerinin zirvesinde olmus Zweig, dönemin dünyasının en çok tercüme edilen ve en popüler yazarlarından biriydi.

1920li ve 1930lu yıllarda Alman dilinin en çok okunan yazarları arasında sayılan Zweigin eserleri, dünya çapında dönemin en çok okunan kitapları arasına girdi, elliyi askın dile tercüme edildi. 1933te diğer Yahudi yazarlara da yapıldığı gibi eserleri, Naziler tarafından yakıldı. Bu olaydan sonra ülkesini terk eden Zweig, 1941de Brezilyaya yerlestikten sonra 22 Subat 1942de karısı Lotte Altmann ile birlikte intihar etti.

                                     

1. Biyografi

Zweig, zengin bir Yahudi tekstil üreticisi olan Moritz Zweigin 1845–1926 ve bir Yahudi bankacının kızı olan Ida Brettauerin 1854–1938 oğlu olarak Viyanada dünyaya geldi. Zweig, 1904te "Hippolyte Taine Felsefesi" üzerine hazırladığı bir tez ile doktora derecesi alacağı Viyana Üniversitesinde felsefe okudu. Din, eğitiminde merkezi bir rol oynamadı ve Zweig daha sonra bir gazete röportajında "annem ve babam doğum gereği Yahudi idi" dedi. Yine de Yahudi kültürü ve dünya görüsünden kopmadı ve Buchmendelin hikâyesinde olduğu gibi Yahudiler ve Yahudi etnisitesi temaları üzerine defalarca yazdı. Ayrıca Zweig, bir zamanlar Viyananın ana gazetesi olan Neue Freie Presse de literal editör olarak çalısırken tanıstığı, Siyonizmin kurucusu Theodor Herzl ile sıcak bir iliskisi vardı; Herzl, kariyerine yeni baslayan Zweige destek olmak için denemelerini yayımlamayı kabul etti.

Ailenin ikinci oğlu olan Stefan Zweig, küçük yaslardan itibaren kültür ve edebiyat alanında eğitim görmeye basladı; Ingilizce, Fransızca, Italyanca, Latince ve Yunanca öğrendi. 1899 yılında Viyanada Wasagasse Gimnasiumdan mezun oldu. Daha sonra Viyana Üniversitesinin felsefe bölümüne kaydoldu. Fakat vaktini üniversiteden ziyade, Theodor Herzlin yöneticiliğini yaptığı "Neue Freie Presse" gazetesinin kültür sayfaları için yazılar yazmakla geçiriyordu.

1897den itibaren çesitli dergilerde ilk siirleri yayımlandıktan sonra, bu siirleri Silberne Saiten baslıklı bir derlem hâlinde 1901de, ilk romanı Die Liebe der Erika Ewald da 1904te nesredildi. Zweig, aynı yıl Viyanada "Friedrich Jodl ve Hippolyte Taine felsefesi" üzerine bir tez ile felsefe doktoru unvanı aldı. Stefan Zweig bu dönemde dikkatli psikolojik tahlilleri ve büyüleyici anlatım dilini parlak bir edebî üslupla birlestirerek yavas kendi anlatım dilini gelistiriyordu. Zweig bu dönemde bir yandan gazeteciliğe devam ediyor ve kendi öykülerini, denemelerini yazıyor, diğer yandan da Verlaine, Baudelaire ve bilhassa Émile Verhaerenin eserlerini Almancaya tercüme ediyordu.

Zweig, o dönem için oldukça lüks sayılabilecek bir yasam tarzı sürdürdü. 1907-1909 yılları arasında Seylan, Gwalior, Kalküta, Varanasi, Yangon gibi Hint adalarını ve Kuzey Hindistanı gezdi. 1912de New York, Kanada, Panama, Küba ve Porto Rikoyu kapsayan Amerika yolculuğu izledi. Bu seyahatler onu, genellikle uzun süreli yazısmalar yaptığı diğer yazar ve sanatçılarla temas haline getirdi. Zweig aynı zamanda profesyonel çevrelerce de onaylanan bir imza koleksiyoncusuydu.

                                     

1.1. Biyografi I. Dünya Savası

I. Dünya Savası baslayınca Belçikadan Viyanaya döndü. Gönüllü olarak orduya katıldı. 1914-1917 arasında Viyanada "savas arsivi"nde memur olarak çalıstı. Zweig, baslangıçta bir gazeteci ve yazar olarak savası destekliyordu; ancak Galiçyaya gidip cephedeki acılara bizzat tanık olduktan sonra savasın anlamsızlığını kavrayarak savas karsıtı bir tutum sergilemeye basladı. 1916 yılında yayımlanan Der Turm zum Babil / B abil Kulesi ve 1918 yılında yayımlanan Der Zwang / Zorlama bu dönemin ürünü savas karsıtı yazılarındandır. Dönemin trajedisini, cephede yasanılan acıları Yeremya 1917 adlı oyun ile anlatmaya çalıstı. Yabancı Ülkedeki Dostlarıma baslıklı bir açık mektup yayımlayarak savası kınadı.

1917de önce askerlikten muaf tutuldu. Ardından tamamen görevden alındı ve terhis edildi. "Neue Freie Presse" gazetesi için muhabir olarak çalısmaya devam etti ve savasta tarafsız olduğunu ilan etmis Isviçrenin Zürih kentine tasındı. Bu dönemde partilerden ve rejimin siyasi çıkarlarından tamamen uzak olan hümanist görüsleri "Pester Lloyd" gazetesinde yayınlandı.

                                     

1.2. Biyografi Salzburg yılları

Savasın sona ermesinden sonra Avusturyaya döndü. Son Avusturya imparatoru I. Karlın Isviçreye sürgüne gitmek üzere Avusturyayı terkettiği gün, 24 Mart 1919da Zweig da Isviçreden Avusturyaya döndü. Sınırda imparator ile bu karsılasmasını daha sonra Die Welt von Gestern/ Dünün Dünyası baslıklı eserinde anlatacaktı.

Salzburga yerlesti. 1920 yılında, iki çocuklu Frederike von Winternit ile evlendi. Yaklasık yirmi yıl Salzburgda yasadı. Salburgun Kapuzinerberg semtindeki köskte geçirdiği yıllar, Zweigın en verimli yılları oldu. Paschinger Schlössl adiyla bilinen bu köskü, Friderike ile evli olduğu yıllarda satın aldı. Salzburgda geçirdiği yıllarda bu köskte pek çok eser verdi. Kısa sürede ünlü insanlarla dostluk kurdu, onları sık Salzburgda konuk etti. Romain Rolland, Thomas Mann, H.G. Wells, Hugo von Hofmannstahl, James Joyce, Franz Werfel, Paul Valery, Arthur Schnitzler, Ravel, Toscanini ve Richard Strauss bu evde Zweigin konuğu oldu.

Salzburgda geçen yıllarında Zweig önce Balzac, Dickens ve Dostoyevski üzerine 1920, ardından Hölderlin, Kleist ve Nietzsche üzerine 1925 birer inceleme yazdı. Casanova, Stendhal ve Tolstoy üzerine incelemesi 1928de yayımlandı. Zweig ayrıca Verhaeren, Desbordes-Valmore ve yakın dostu Romain Rolland üzerine kitaplar yazdı. Tarihsel kisilikleri ve bilim insanlarını inceleyen eserler verdi.

Zweig, eserlerinde "Avrupalılık" fikri ve Avrupanın kültürel birliğini vurgulayan makaleleri ve konferanslarıyla siyasi asırılıklara karsı uyarılarda bulundu. Diplomatik çevrelere, akıl ve sabır çağrısı yaptı. 1927de Almanyanın Münih sehrinde "Duygu Karmasası", "Yıldızın Parladığı Anlar" ve "Tarihsel Bas Minyatür" adlı kitapları yayımlandı, yine 1927nin 20 Subat tarihinde "Rilkeye Veda" baslıklı konusmasını yaptı.

1928de Leo Tolstoyun 100üncü doğum yıldönümü kutlamalarına katılmak üzere, Sovyetler Birliğine gitti. Maksim Gorkinin vesile olmasıyla eserleri Rusçaya tercüme edildi. 1931de yayımlanan Die Heilung durch den Geist/ Akıl aracılığıyla iyilesme" adlı kitabı Albert Einsteina ithaf etti. 1933te Zweig, Richard Straussun yazdığı Die Schweigsame Frau operası için bir "libretto" yazdı.



                                     

1.3. Biyografi Sürgün yılları

Ülkede Hitler öncülüğündeki Nasyonal Sosyalizm egemen olmaya basladığında Yahudi bir yazar olan Zweig kara listeye alındı. 1933te, Nazilerin ideolojileriyle bağdasmayan kitapları meydanlarda atese verdikleri törenlerde yakılan kitaplar arasında Zweigın eserleri de yer alıyordu. 1934te Gestaponun villasını basıp, silah araması üzerine Zweig ülkesini terk etmek zorunda kaldı ve Londraya yerlesti. Bu esnada Rotterdamlı Erasmusun Zaferi ve Trajedisi adlı eseri yayımladı. Zweig, kendini Londrada da rahat hissedemedi ve 1939da Bathe tasındı.

1937de ilk esi Frederikeden ayrıldı ve bir yıl sonra astım hastası Yahudi bir genç hanım olan sekreteri Lotte Altmann ile birlikte Portekize gitti. O sıralarda Avusturya, Almanya tarafından ilhak edilmisti. Zweig da Ingiliz vatandaslığına geçmek için müracaat etti. 1939da Lotte Altmanndan etkilenerek yazdığı Sabırsız Yürek adlı romanı yayımlandı. Zweig, 6 Eylül 1939da Altmann ile Ingilterenin Bath sehrinde evlendi. 1940ta Ingiliz vatandaslığına geçti. Hitler ordularının batıya doğru ilerlemesi üzerine esi ile Avrupadan ayrıldı. Sırasıyla New Yorka, Arjantine, Paraguaya ve Brezilyaya gitti. Aralıkta New Yorka geri dönerek Amerigo-Tarihi Bir Hatanın Öyküsü adlı kitabı yazmaya basladı. 1941de Brezilya-Geleceğin Ülkesi isimli kitabı yayımlandı. Bu kitabın yayımlanmasından sonra Brezilyaya yerlesme karar verdi.

Brezilyada Petropolis kentine yerlesen Zweig, ünlü "Die Schachspiel/ Satranç" baslıklı hikâyesini kaleme aldı. Eser, II. Dünya Savasının yol açtığı insan kıyımında ruhsal baskılara maruz kalan bir insanın duygularını, tepkilerin anlattı. 1941de Montaigne üzerine çalısmaya basladı; bu sırada en önemli yapıtlarından biri olan Dünün Dünyası - Avrupa Anıları adlı kitabını kaleme aldı. Anı niteliğindeki bu eser, 1900lerin basında gençliğini yasamıs bir yazarın yasadığı dünyanın asla eskisi gibi olmayacağını fark ettiğinde eski günlere düzdüğü bir övgüdür.

                                     

1.4. Biyografi Intiharı

Stefan Zweig, 22 Subat 1942 gecesi Rio de Janeironun yaklasık 50 kilometre kuzeydoğusundaki Petrópoliste asırı doz Veronal alarak intihar etti. Zweig, yıllardan beri asırı "depresif" bir ruh hâlinde yasamaktaydı. Vefat belgesi, 23 Subat 1942 tarihinde saat 12:30daki "ölüm zamanı"nı ve "ölüm nedeni"ni" zehir yutmak - intihar” olarak kayda geçti. Karısı Lotte, Zweigi ölümüne kadar takip etti. Hizmetçiler, her ikisinin cesedini saat 16:00 sularında yataklarında buldular.

Avrupanın içine düstüğü durumdan duyduğu üzüntü ve Hitler rejiminin getirdiği karamsarlığın yanı sıra, karamsar ve evhamlı karakterinin neden olduğu kabul edilir. Intiharından önce bıraktığı mektubun son satırında: Bütün dostlarımı selamlarım! Hepsine uzun geceden sonra gelen tanın kızıllığını görmek nasip olsun! Ben, her zamanki sabırsızlığımla önden gidiyorum.”

Petropoliste gerçeklesen resmî bir cenaze merasimi ile defnedildi. Ölümünden sonra Petropolisteki evi müzeye dönüstürüldü.

                                     

2. Eserleri

Oldukça çalıskan bir yazar olan Zweigin düzyazı çalısmaları ve roman benzeri biyografileri Joseph Fouché, Marie Antoinette hâlâ türünün önemli örnekleri arasında kabul edilir. Zweigın eserleri arasında özellikle psikolojik tahliller içeren hikaye ve romanlar ile tarihî kisiliklerin hayat hikayeleri ağırlık tasır. Freud ve psikolojiye olan ilgisi onu bu alana yöneltti. Basta "Üç Büyük Usta: Balzac, Dickens, Dostoyevski" olmak üzere, Ferdinand Magellan, Lev Tolstoy, Fyodor Dostoyevsky, Napoléon Bonaparte, Georg Friedrich Händel, Joseph Fouchéden Marie Antoinettee kadar tarihî sahsiyetlerin hayatları ve rûh hâlleri, son derece öznel olarak kisisellestirilmis öykülerle betimlenmistir.

Zweigin eserlerinin en belirgin ortak özelliği, "trajedi", "drama", "melankoli" ve "teslimiyet" mefhumlarını irdelemesidir. Zweigin neredeyse tüm eserleri trajik bir teslimiyetle sonuçlanır. Kahramanın kendi mutluluğuna ulasması dıs ve iç kosullar tarafından engellenir, ki bu hemen elde edilebilir gibi görünür, bu da her seyi daha trajik hale getirir. Bu özellik, özellikle Zweigin tek mükemmel romanı olan kalbin sabırsızlığında belirgindir.

Balzac gibi büyük rol modellerinden esinlenen ve Viyana Okulunun anlatı geleneğini takip eden ve saplantılı bir tutku hikâyesi anlatan "Der Amokläufer"de, ana karakter hayatlarının geleneksel düzeninden türetilen seytani bir zorlamaya maruz kalır. Sigmund Freudun etkisi burada açıkça görülmektedir.

Zweigin en tanınmıs eseri olan "Schachnovelle/ Satranç"da "burjuva" insan, yabancılasmıs dünyanın acımasızlığına ile mücadele eder. Kaba açgözlülükle hareket eden havalı, hesapçı, robot benzeri bir dünya satranç sampiyonu, Nasyonal Sosyalistler tarafından hücre hapsinde tutulan bir adama karsı oynar. Insan bir yandan insanlık dısı bir sistemle fasizm karsı karsıya kalırken, diğer yandan Zweig mahkumun acısını dıs dünyayla temas imkanı olmadan anlatır. Zweig, eserlerinde ve gerçek hayatında, edebiyatçının her türlü siyasi görevi reddetmesi gerektiğini savunacak kadar ileri bir pasifizmi savunur. Bu politik tavrı, onu özellikle Heinrich Mann ve Ernst Weiss gibi sürgündeki diğer Alman yazarlar ile PEN Kulübünden ayırdı.

Stefan Zweig, muhtemel bir savası ve Avrupada hüküm süren "asırı milliyetçilik" tehlikesini önlemenin tek yolu olarak tüm Avrupanın "Avrupalılık" idealinde uzlasmasılmasında görüyordu. Onun uluslar üstü Avrupa birlesme modeli, uluslarüstü Habsburg monarsisinin hümanist evrenselciliği anlamında özellikle anti-politik ve anti-ekonomik boyuta sahiptir. Zweigin "monarsi"ye yakın bir düzeni savunması, özellikle Ikinci Dünya Savasının ardından elestirildi. Joseph Roth ve James Joyce gibi Zweig da, Birinci Dünya Savası öncesindeki Avrupa dönemini, Prusya-Kuzey Almanyanın uzlasmaz dünya görüsünün karsıt kutbu olarak kabul etti ve toplumları birarada tutabilen ve dengeleyen monarsinin "Yasat, kî yasayasın!" ilkesini savundu.



                                     

3. Türkçede Stefan Zweig

  • Üç Büyük Usta: Balzac, Dickens, Dostoyevski 2. Cilt Is Bankası Yayınları, 1991
  • Bir Kadının Yirmi Dört Saati Oda Yayınları, 1986
  • Gömülü Samdan Is Bankası Kültür Yayınları, 2015
  • Calvine Karsı Castellio ya da Köleliğe Karsı Özgür Düsünce Çiviyazıları Yayınları, 1998
  • Balzac, Bir Yasam Öyküsü Kabalcı Yayınları, 2002
  • Lyonda Düğün
  • Wondrak Is Bankası Kültür Yayınları, 2018
  • Bulusmalar Yordam Kitap, 2008
  • Amok Kosucusu Can Yayınları, 2000; Cem Yayınları 2013
  • Rotterdamlı Erasmus,Zaferi Ve Trajedisi Can Yayınları, 2008
  • Yakıcı Sır Evrensel Basın Yayın, 2004
  • Tehlikeli Merhamet Babil Yayınları, 2000
  • Fouche, Bir Politikacının Portresi Can Yayınları, 1999
  • Satranç Can Yayınları, 1997
  • Mektuplasmalar Yordam Kitap, 2007
  • Acımak Varlık Yayınları, 1969
  • Kendileri ile Savasanlar: Kleist, Nietzsche, Hölderlin 1. Cilt Is Bankası Yayınları, 1991
  • Yarının Tarihi Can Yayınları, 1991
  • Clarissa Can Yayınları, 2010
  • Yürek Çöküntüsü Varlık Yayınları, 1970
  • Yıldızın Parladığı Anlar Can Yayınları, 1995
  • Ruh Yoluyla Tedavi Imge Kitabevi Yayınları, 2005
  • Kendi Hayatının Siirini Yazanlar: Casanova, Stendhal, Tolstoy 3. Cilt Is Bankası Yayınları, 1991
  • Magellan Kabalcı Yayınları, 2002
  • Bir Kadının Yasamından 24 Saat ve Bir Yüreğin Ölümü Can Yayınları 2009
  • Amerigo Can Yayınları 2005
  • Dünün Dünyası Can Yayınları, 1985
  • Amok Varlık Yayınları, 1954
  • Freud ve Öğretisi Papirüs Yayınları, 2003
  • Herkesin Dostu Anton Varlık Yayınları
  • Değisim Rüzgârı Can Yayınları, 1998
  • Günlükler Can Yayınları, 1997
  • Karısık Duygular Milliyet Yayınları, 1995


                                     

4.1. Bütün eserleri orijinal isimleri ile Edebiyat

  • Der Stern über dem Walde, 1904
  • Vergessene Träume, Unutulmus Düsler 1900 roman
  • Geschichte in der Dämmerung, 1911
  • Widerstand der Wirklichkeit, 1976
  • Die unsichtbare Sammlung, 1925
  • Ein Verbummelter, Aptal 1901
  • Gesammelte Erzählungen, 1936
  • Die Governante, 1907
  • Verwirrung der Gefühle, 1927
  • Brief einer Unbekannten, 1922
  • Kleine Chronik. Vier Erzählungen, 1930
  • The Buried Candelabrum, 1936
  • Clarissa, 1981 bitmemis roman
  • Sommernovellette, 1906
  • War er es?, 1935-1940 arasında paylasıldı.
  • Die Unsichtbare Sammlung 1927
  • Die Mondscheingasse, 1922
  • Geschichte eines Unterganges, 1910
  • Scharlach, 1908
  • Der Flüchtling. Episode vom Genfer See, 1927
  • Rausch der Verwandlung. Roman aus dem Nachlaß, 1982
  • Angst, Korku 1920 uzun öykü
  • Phantastische Nacht, düsürünü gece 1922
  • Vierundzwanzig Stunden aus dem Leben einer Frau, 1927
  • Zwei Einsame, Iki Yalnız 1901
  • Brennendes Geheimnis, 1913
  • Praterfrühling, Geveze Bahar 1900 öykü
  • Die Wunder des Lebens, 1903
  • Der Amokläufer, 1922 uzun öykü
  • Der Zwang, 1920
  • Die Liebe der Erika Ewald, Erika Ewaldın Sevgisi 1904
  • Buchmendel, 1929
  • Episode an Genfer See, 1936
  • Schachnovelle, satranç uzun öyküsü 1942 uzun öykü
  • Untergang eines Herzens, 1927
  • Leporella, 1935
  • Die spät bezahlte Schuld, 1982
  • Die Augen des ewigen Bruders, 1922
  • Im Schnee, Karda 1901
  • Ungeduld des Herzens, 1939
                                     

4.2. Bütün eserleri orijinal isimleri ile Biyografiler ve tarihsel yazınlar

  • Castellio gegen Calvin oder Ein Gewissen gegen die Gewalt, 1936
  • Triumph und Tragik des Erasmus von Rotterdam, 1934
  • Magellan. Der Mann und seine Tat, 1938
  • Der Kampf mit dem Dämon. Hölderlin – Kleist – Nietzsche, 1925
  • Béatrice Gonzalés-Vangell, Kaddish et Renaissance, La Shoah dans les romans viennois de Schindel, Menasse et Rabinovici, Septentrion, Valenciennes, 2005, 348 pages.
  • Die Heilung durch den Geist. Mesmer, Mary Baker-Eddy, Freud, 1932
  • Romain Rolland. Der Mann und das Werk, 1921
  • Maria Stuart
  • Sternstunden der Menschheit, 1927
  • Drei Dichter ihres Lebens. Casanova – Stendhal – Tolstoi, 1928
  • Balzac, 1946
  • Emile Verhaeren, 1910
  • Drei Meister. Balzac – Dickens – Dostojewski, 1920
  • Bildnis eines politischen Menschen, 1929
  • Marie Antoinette. Bildnis eines mittleren Charakters, 1932
  • Amerigo. Geschichte eines historischen Irrtums, 1942
                                     

4.3. Bütün eserleri orijinal isimleri ile Oyunları

  • Jeremias, 1917
  • Das Haus am Meer, 1912
  • Tersites, 1907